Κυριακή, 3 Ιανουαρίου 2016

Η ΕΑΜοκρατία στη Θεσσαλονίκη

Μνημείο Εθνικής Αντίστασης, Θεσσαλονίκη Μνημείο Εθνικής Αντίστασης, Θεσσαλονίκη | EUROKINISSI/ΜΩΥΣΙΑΔΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ

2 Νοεμβρίου 1944, πλατεία Αγίας Σοφίας: Πανηγυρική συγκέντρωση για την απελευθέρωση. Η απελευθέρωση της Ελλάδας από τους ναζί ήταν η αρχή μιας νέας περιόδου.

Το βασικό ζήτημα ήταν ποιος θα επικρατούσε στην ελεύθερη Ελλάδα. Από τη μία μεριά ήταν οι αστικές πολιτικές δυνάμεις, με επικεφαλής τον Γεώργιο Παπανδρέου, με την υποστήριξη των Αγγλων, ενώ από την άλλη μεριά ήταν οι δυνάμεις του ΕΑΜ, που ήθελαν το πέρασμα σε μια νέου τύπου, «λαϊκή», δημοκρατία.

Αυτή η διαφορά κορυφώθηκε σε πρώτη φάση στην Αθήνα με τα «Δεκεμβριανά» του 1944. Στη Θεσσαλονίκη, όμως, δεν υπήρξαν αντίστοιχες συγκρούσεις. Η κυριαρχία του ΕΑΜ ήταν ξεκάθαρη μέχρι τη Συμφωνία της Βάρκιζας.

Αυτό συνέβη γιατί η τοπική ηγεσία των αντάρτικων δυνάμεων αποφάσισε να μπει εντός της Θεσσαλονίκης και να δώσει μάχες στις συνοικίες και στο κέντρο της πόλης για την απελευθέρωσή της.

Αυτή η απόφαση ήταν σε αντίθεση με την κεντρική γραμμή του ΕΑΜ και του ΚΚΕ, που είχε συμφωνήσει με τους Αγγλους να μην μπουν ως απελευθερωτές στις πόλεις, αλλά να περιμένουν πρώτα τον αγγλικό στρατό να εγκατασταθεί (όπως έγινε στην Αθήνα) κι η εξουσία να μεταβιβαστεί σε μια κυβέρνηση «εθνικής ενότητας», που στην πραγματικότητα ήταν μια κυβέρνηση του παλιού πολιτικού προσωπικού.

Ετσι, η Θεσσαλονίκη πέρασε μια σύντομη περίοδο, από τον Νοέμβρη του 1944 μέχρι τον Ιανουάριο του 1945, που είναι γνωστή ως «ΕΑΜοκρατία». Αν και τυπικά η εξουσία ήταν στην κυβέρνηση εθνικής ενότητας, η πραγματική εξουσία βρισκόταν στα χέρια του ΕΑΜ.

Οι Αγγλοι είχαν ελάχιστες στρατιωτικές δυνάμεις για να μπορέσουν να επιβληθούν, ενώ όταν έφτασε στη Θεσσαλονίκη μια ινδική μεραρχία, ο ΕΛΑΣ ήδη είχε μπει ως θριαμβευτής στην πόλη κι είχε καταλάβει καίρια σημεία.

Ετσι, οι Αγγλοι και η Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας, αφενός έριξαν το βάρος των επιχειρήσεων στην Αθήνα, αφετέρου προσπάθησαν να φθείρουν την ΕΑΜική εξουσία της Θεσσαλονίκης. Διακόπηκε ο ανεφοδιασμός της UNRRA σε τρόφιμα, ενώ η κυβέρνηση δεν διέθετε στη Θεσσαλονίκη τα χρήματα εκείνα που ήταν αναγκαία για τις πληρωμές των δημοσίων υπαλλήλων.

Μπροστά στην ανάγκη να τραφεί ο πληθυσμός της Θεσσαλονίκης, η ΕΑΜική εξουσία προχώρησε σε έκτακτη φορολόγηση των πλούσιων εμπόρων. Ως διαμαρτυρία, οι έμποροι προχώρησαν σε κλείσιμο των καταστημάτων τους. Η πολιτοφυλακή του ΕΑΜ έσπαγε τα λοκ άουτ των εμπόρων και ειδικές λαϊκές επιτροπές αναλάμβαναν να μοιράσουν τα προϊόντα στον κόσμο.

Με τέτοια μέτρα, όπως και με την αλληλεγγύη του κόσμου από την ύπαιθρο, που στήριξε έμπρακτα, δίνοντας ψωμί για να καλυφθούν οι τροφικές ανάγκες των Θεσσαλονικιών, εξασφαλίστηκε πάνω από μισό κιλό ψωμί τη μέρα στον καθένα. Επίσης, μ’ αυτόν τον τρόπο καλύφθηκε η μισθοδοσία των δημόσιων και δημοτικών υπαλλήλων.

Στα χρόνια της κατοχής συντελέστηκε το Ολοκαύτωμα των Εβραίων της Θεσσαλονίκης. Το 95% των Εβραίων δεν γύρισε ποτέ από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης του Αουσβιτς και του Μπιρκενάου, που είχαν σταλεί.

Το εβραϊκό νεκροταφείο καταστράφηκε ολοσχερώς, ενώ οι περιουσίες τους (κατοικίες, μαγαζιά, έπιπλα, έργα τέχνης, χρήματα) «απαλλοτριώθηκαν» από τους ίδιους τους ναζί και τους Ελληνες συνεργάτες τους. Μάλιστα, είχε δημιουργηθεί ειδική υπηρεσία (Υπηρεσία Διαχείρισης Ισραηλιτικών Περιουσιών), ώστε να είναι νομιμοποιημένη η λεηλασία των εβραϊκών περιουσιών.

Την περίοδο της ΕΑΜοκρατίας, έγιναν προσπάθειες να αποκατασταθούν οι αδικίες και να επιστραφούν οι περιουσίες στους Εβραίους ιδιοκτήτες τους.

Στελέχη του ΕΑΜ είχαν στα χέρια τους καταλόγους με τους δωσίλογους που είχαν πάρει περιουσίες Εβραίων. Στις πρώτες προειδοποιήσεις του ΕΑΜ κάποιοι τις επέστρεψαν πίσω στους Εβραίους που είχαν παραμείνει κρυφά στην Ελλάδα κι επέστρεφαν στην πατρίδα τους, τη Θεσσαλονίκη.

Σαράντα με πενήντα ιδιοκτησίες αποδόθηκαν πίσω από το ΕΑΜ, χωρίς να υπολογίζονται οι περιπτώσεις των Εβραίων που ανέκτησαν τις περιουσίες τους άμεσα, μιας και πλέον δεν είχαν τον φόβο της δίωξης.

Ομως, αυτή η διαδικασία διακόπηκε με τη λήξη της ΕΑΜοκρατίας. Οι επιζώντες Εβραίοι επέστρεψαν στη Θεσσαλονίκη από τον Μάρτη του ’45. Επέστρεψαν, όμως, σε μια Θεσσαλονίκη, που οι πρώην συνεργάτες των ναζί κυριαρχούσαν. Ετσι, οι κατοχικές αρπαγές νομιμοποιήθηκαν από το νέο κράτος της Δεξιάς.

Το τέλος αυτής της σύντομης ιστορικής περιόδου για τη Θεσσαλονίκη ήρθε λόγω των κεντρικών πολιτικών εξελίξεων. Η ήττα του ΕΑΜ στην Αθήνα κι η υπογραφή στη συνέχεια της Συμφωνίας της Βάρκιζας τον Φεβρουάριο του 1945 δέσμευαν όλες τις δυνάμεις του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ σ’ ολόκληρη την Ελλάδα.

* απόφοιτος του τμήματος Ιστορίας – Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου