Η συμβολή ΕΑΜ-ΕΛΑΣ στο έργο της σωτηρίας του εβραϊκού πληθυσμού

Επιμέλεια: Αρης Καρρέρ //

Από την «Ιστορία της Αντίστασης 1940-1945» (Συλλογικό έργο που επιμελήθηκε ο Βάσως Γεωργίου, τόμος ΙΙ, σελ. 270) αντιγράφουμε το σχετικό απόσπασμα που αναφέρεται στη βοήθεια που έδωσε το ΕΑΜ στην Εβραϊκή κοινότητα προκειμένου να σωθεί ένας μεγάλος αριθμός Εβραίων από το πογκρόμ που εξαπέλυσαν οι χιτλερικοί.

*

Όπως σ’ όλες τις χώρες της σκλαβωμένης Ευρώπης, η εξόντωση των Εβραίων της Ελλάδας έγινε συστηματικά και μεθοδικά με το γνωστό απάνθρωπο χιτλερικό τρόπο. Άμεσοι υπεύθυνοι για την εκτόπιση και εξόντωση των 65.000 Εβραίων που ζούσαν στη χώρα μας ήταν ο Αντολφ Αϊχμαν και ο στρατιωτικός διοικητής Θεσσαλονίκης Μάξ Μέρτεν. Ο Αϊχμαν είχε στείλει στην Ελλάδα τους βοηθούς και βασικούς συνεργάτες του Ντίτερ Βισλιτσένυ, Αλλόις Μπρύνερ και Ρόλφ Γκούντερ που είχαν πείρα από τη συγκέντρωση, ομαδική εκτόπιση και εξόντωση των Εβραίων σε άλλες χώρες της κατεχόμενης Ευρώπης.

Το πρώτο γερμανικό έγγραφο που αφορούσε την τύχη των Εβραίων της Θεσσαλονίκης, χρονολογείτο από τις 6.2.1943, έφερνε την υπογραφή του Μέρτεν και προέβλεπε τη δημιουργία γκέτο και την υποχρέωση όλων των Εβραίων από ηλικία 5 χρόνων και άνω, να έχουν διακριτικά σήματα. Με την εκτέλεση της διαταγής επιφορτιζόντουσαν οι απεσταλμένοι τού Αϊχμαν (και του Βερολίνου) Βισιλιτσένυ και Μπρύνερ «να ασχοληθούν με λεπτομερείας, με το σχήμα των διακριτικών σημάτων και τάς συνοικίας αι οποίαι θα εχρησιμοποιούντο ως γκέτο». Ημερομηνία εκτέλεσης της διαταγής είχε οριστεί η 25^η Φλεβάρη 1943.

Μια βδομάδα αργότερα βγαίνει δεύτερη διαταγή που απευθύνεται στον πρόεδρο της ισραηλιτικής κοινότητας Θεσσαλονίκης δόκτορα Κόρετς και ορίζει ότι απαγορεύεται στους Εβραίους «να αλλάζουν κατοικίαν άνευ αδείας» καθώς επίσης «η χρησιμοποίησις των τροχιοδρόμων, η κυκλοφορία εις τας οδούς και τους δημοσίους χώρους μετά την δύσιν του ηλίου, η χρησιμοποίησις τηλεφώνου κλπ. Οι παραβάτες της παρούσης θα εκτελούνται επί τόπου».

Ετσι οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης κλείνονται σε γκέτο και μεταβάλλονται σε άτομα χωρίς δικαιώματα και έξω από την προστασία των νόμων. Με την Τρίτη διαταγή αρχίζει η διαδικασία της εξόντωσης των Εβραίων. Οι Εβραίοι που έχουν πια κλειστεί στο γκέτο και φέρνουν πάνω τους το διακριτικό κίτρινο αστέρι στοιβάζονται κατά ομάδες των 2.500-3.000 ατόμων σε σφραγισμένα φορτηγά βαγόνια και στέλνονται στο θάνατο-στα στρατόπεδα του Άουσβιτς και του Μαϊντάνεκ καθώς και τ’ άλλα εξοντωτήρια.

Η πρώτη αποστολή έφυγε στις 15 του Μάρτη 1943 και ακολούθησαν πολλές άλλες ώσπου να ολοκληρωθεί στις 10 Αυγούστου του 1944 η εκτόπιση και εξόντωση των 60.000 Εβραίων  της Θεσσαλονίκης και της γύρω περιοχής. Την ίδια τραγική μοίρα είχαν και οι Εβραίοι που ήταν εγκαταστημένοι στη Φλώρινα, στο Λαγκαδά, στη Βέροια, στο Διδυμότειχο, στο Σουφλί, στη Νέα Ορεστιάδα, στα Γιάννενα και σ’ άλλες πόλεις της Ελλάδας.

Η συγκέντρωση των Εβραίων άρχισε αρχικά σε γκέτο και η μεταφορά τους στη συνέχεια σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, υπήρξε μοναδική ευκαιρία για την καταλήστευση της μεγάλης κινητής και ακίνητης περιουσίας τους από τους τιτλούχους των γερμανών κατακτητών.

Πρέπει να σημειωθεί ότι οι Εβραίοι της Ελλάδας από τις πρώτες ημέρες της κατοχής έζησαν μαρτυρική ζωή. Ακόμα από το καλοκαίρι του 1941 έγιναν μαζικές συλλήψεις 9.000 Εβραίων που στάλθηκαν σε καταναγκαστική εργασία. Πολλές φορές οι εβραϊκές κοινότητες αναγκάστηκαν να καταβάλουν τεράστια χρηματικά ποσά, είτε ως πρόστιμα, είτε για ν’ απαλλαγούν από την καταναγκαστική εργασία. Αλλά μόλις πληρωνόταν ένα ποσό, ζητιόταν άλλο με διαφορετικό πρόσχημα.

(Στη δίκη των εγκληματιών πολέμου Αϊχμαν και Μέρτεν, ο ελληνοεβραίος Ισαάκ Αρούχ κατέθεσε ότι μόνο σε μια περίπτωση, η εβραϊκή κοινότητα Θεσσαλονίκης κατέβαλε σε ανθρώπους του Μέρτεν 2 ½ δις δραχμές λύτρα για την απαλλαγή των Εβραίων από την καταναγκαστική εργασία. Αλλά μόλις πληρώθηκε η τελευταία δόση των λύτρων τον Γενάρη του 1943, ένα μήνα αργότερα, μπήκε σ’ εφαρμογή το σχέδιο γενικού ξολοθρεμού.)

Μόλις έμαθε το ΕΑΜ Αθήνας το πογκρόμ κατά των Εβραίων στην Βόρεια Ελλάδα, κινητοποιήθηκε άμεσα ο μηχανισμός του. Ετσι κατάφερε να σώσει και να φυγαδεύσει περίπου 10.000 Εβραίους της πρωτεύουσας πριν πέσουν στην μέγγενη των χιτλερικών.

Πάντως σύμφωνα μ’ εκτιμήσεις που έγιναν μετά την απελευθέρωση, από τους 55.000 Εβραίους της Θεσσαλονίκης, στάλθηκαν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης των χιτλερικών 47.061. Γενικά από το σύνολο του εβραϊκού πληθυσμού της Ελλάδας που ανερχόταν στις 77.000 άτομα, πιάστηκαν 68.000, θανατώθηκαν 66.000 και επέζησαν 2.000 περίπου. Κι όσοι σώθηκαν, μεταξύ των οποίων και ο αρχιραβίνος της Αθήνας Ηλίας Μπαρζελάι που φυγαδεύτηκε στα βουνά της Ελεύθερης Ελλάδας, σώθηκαν χάρη στο ΕΑΜ-ΕΛΑΣ που έκανε μεγάλες προσπάθειες για τον σκοπό αυτό.

Εκτιμώντας τη σοβαρή συμβολή του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ στο ανθρωπιστικό έργο της σωτηρίας του εβραϊκού πληθυσμού, ο Αρχιρραβίνος Μπαρζελάι σε ραδιογράφημά του που έστειλε από την έδρα της ΠΕΕΑ, όπου βρήκε καταφύγιο οικογενειακώς, προς την ελληνική κυβέρνηση και τον Αλέξανδρο Σβώλο έγραφε τα εξής:

Ελληνική Κυβέρνηση

Αλέξανδρον Σβώλον

Κάϊρο

«Εβραϊσμός Ελλάδος υπέστη φρικαλέαν καταστροφήν εκ μέρους καταχτητών γερμανών. Δυστυχώς συμμετέχουν εις εκτέλεσιν εξοντωτικών αντιεβραϊκών μέτρων και τάγματα ασφαλείας Ράλλη. Εσώθησαν από Γερμανικήν κόλασιν από εκατό χιλιάδες μόλις δέκα έως είκοσι οφείλοντες την σωτηρίαν των εις το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ και αλληλεγγύην ελληνικού λαού. ΕΑΜ-ΕΛΑΣ εμπνεόμενα από πατριωτικό και ηρωϊκό έργο έκαμαν θαύματα και με μεγάλες θυσίες δημιούργησαν σημερινήν ελευθέραν Ελλάδα».

Ο Αρχιρραβίνος Αθηνών

Ηλίας Μπαρζελάι

12.7.44

Τέλος η ζημιά που προήλθε από την διαρπαγή της εβραϊκής περιουσίας υπολογίζεται σε 18.000.000 χρυσές λίρες Αγγλίας. Αυτή την τύχη επεφύλαξαν στο φιλεργατικό πληθυσμό της Ελλάδας οι χιτλερικοί.

(Η φωτό από τη μεγάλη συγκέντρωση των εβραίων τον Ιούλιο του 1942, κατόπιν διαταγής των κατοχικών δυνάμεων, στην πλατεία Ελευθερίας στη Θεσσαλονίκη που σηματοδότησε την έναρξη του διωγμού)

Via

Η ΕΑΜοκρατία στη Θεσσαλονίκη

Μνημείο Εθνικής Αντίστασης, Θεσσαλονίκη | EUROKINISSI/ΜΩΥΣΙΑΔΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ

 

26.11.2015, 11:00 | Ετικέτες:  Θεσσαλονίκη, ΚΚΕ, Ελλάδα, Εβραίοι

Συντάκτης: 

Φοίβος Σταύρος Μακρίδης*

2 Νοεμβρίου 1944, πλατεία Αγίας Σοφίας: Πανηγυρική συγκέντρωση για την απελευθέρωση. Η απελευθέρωση της Ελλάδας από τους ναζί ήταν η αρχή μιας νέας περιόδου.

Το βασικό ζήτημα ήταν ποιος θα επικρατούσε στην ελεύθερη Ελλάδα. Από τη μία μεριά ήταν οι αστικές πολιτικές δυνάμεις, με επικεφαλής τον Γεώργιο Παπανδρέου, με την υποστήριξη των Αγγλων, ενώ από την άλλη μεριά ήταν οι δυνάμεις του ΕΑΜ, που ήθελαν το πέρασμα σε μια νέου τύπου, «λαϊκή», δημοκρατία.

Αυτή η διαφορά κορυφώθηκε σε πρώτη φάση στην Αθήνα με τα «Δεκεμβριανά» του 1944. Στη Θεσσαλονίκη, όμως, δεν υπήρξαν αντίστοιχες συγκρούσεις. Η κυριαρχία του ΕΑΜ ήταν ξεκάθαρη μέχρι τη Συμφωνία της Βάρκιζας.

Αυτό συνέβη γιατί η τοπική ηγεσία των αντάρτικων δυνάμεων αποφάσισε να μπει εντός της Θεσσαλονίκης και να δώσει μάχες στις συνοικίες και στο κέντρο της πόλης για την απελευθέρωσή της.

Αυτή η απόφαση ήταν σε αντίθεση με την κεντρική γραμμή του ΕΑΜ και του ΚΚΕ, που είχε συμφωνήσει με τους Αγγλους να μην μπουν ως απελευθερωτές στις πόλεις, αλλά να περιμένουν πρώτα τον αγγλικό στρατό να εγκατασταθεί (όπως έγινε στην Αθήνα) κι η εξουσία να μεταβιβαστεί σε μια κυβέρνηση «εθνικής ενότητας», που στην πραγματικότητα ήταν μια κυβέρνηση του παλιού πολιτικού προσωπικού.

Ετσι, η Θεσσαλονίκη πέρασε μια σύντομη περίοδο, από τον Νοέμβρη του 1944 μέχρι τον Ιανουάριο του 1945, που είναι γνωστή ως «ΕΑΜοκρατία». Αν και τυπικά η εξουσία ήταν στην κυβέρνηση εθνικής ενότητας, η πραγματική εξουσία βρισκόταν στα χέρια του ΕΑΜ.

Οι Αγγλοι είχαν ελάχιστες στρατιωτικές δυνάμεις για να μπορέσουν να επιβληθούν, ενώ όταν έφτασε στη Θεσσαλονίκη μια ινδική μεραρχία, ο ΕΛΑΣ ήδη είχε μπει ως θριαμβευτής στην πόλη κι είχε καταλάβει καίρια σημεία.

Ετσι, οι Αγγλοι και η Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας, αφενός έριξαν το βάρος των επιχειρήσεων στην Αθήνα, αφετέρου προσπάθησαν να φθείρουν την ΕΑΜική εξουσία της Θεσσαλονίκης. Διακόπηκε ο ανεφοδιασμός της UNRRA σε τρόφιμα, ενώ η κυβέρνηση δεν διέθετε στη Θεσσαλονίκη τα χρήματα εκείνα που ήταν αναγκαία για τις πληρωμές των δημοσίων υπαλλήλων.

Μπροστά στην ανάγκη να τραφεί ο πληθυσμός της Θεσσαλονίκης, η ΕΑΜική εξουσία προχώρησε σε έκτακτη φορολόγηση των πλούσιων εμπόρων. Ως διαμαρτυρία, οι έμποροι προχώρησαν σε κλείσιμο των καταστημάτων τους. Η πολιτοφυλακή του ΕΑΜ έσπαγε τα λοκ άουτ των εμπόρων και ειδικές λαϊκές επιτροπές αναλάμβαναν να μοιράσουν τα προϊόντα στον κόσμο.

Με τέτοια μέτρα, όπως και με την αλληλεγγύη του κόσμου από την ύπαιθρο, που στήριξε έμπρακτα, δίνοντας ψωμί για να καλυφθούν οι τροφικές ανάγκες των Θεσσαλονικιών, εξασφαλίστηκε πάνω από μισό κιλό ψωμί τη μέρα στον καθένα. Επίσης, μ’ αυτόν τον τρόπο καλύφθηκε η μισθοδοσία των δημόσιων και δημοτικών υπαλλήλων.

Στα χρόνια της κατοχής συντελέστηκε το Ολοκαύτωμα των Εβραίων της Θεσσαλονίκης. Το 95% των Εβραίων δεν γύρισε ποτέ από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης του Αουσβιτς και του Μπιρκενάου, που είχαν σταλεί.

Το εβραϊκό νεκροταφείο καταστράφηκε ολοσχερώς, ενώ οι περιουσίες τους (κατοικίες, μαγαζιά, έπιπλα, έργα τέχνης, χρήματα) «απαλλοτριώθηκαν» από τους ίδιους τους ναζί και τους Ελληνες συνεργάτες τους. Μάλιστα, είχε δημιουργηθεί ειδική υπηρεσία (Υπηρεσία Διαχείρισης Ισραηλιτικών Περιουσιών), ώστε να είναι νομιμοποιημένη η λεηλασία των εβραϊκών περιουσιών.

Την περίοδο της ΕΑΜοκρατίας, έγιναν προσπάθειες να αποκατασταθούν οι αδικίες και να επιστραφούν οι περιουσίες στους Εβραίους ιδιοκτήτες τους.

Στελέχη του ΕΑΜ είχαν στα χέρια τους καταλόγους με τους δωσίλογους που είχαν πάρει περιουσίες Εβραίων. Στις πρώτες προειδοποιήσεις του ΕΑΜ κάποιοι τις επέστρεψαν πίσω στους Εβραίους που είχαν παραμείνει κρυφά στην Ελλάδα κι επέστρεφαν στην πατρίδα τους, τη Θεσσαλονίκη.

Σαράντα με πενήντα ιδιοκτησίες αποδόθηκαν πίσω από το ΕΑΜ, χωρίς να υπολογίζονται οι περιπτώσεις των Εβραίων που ανέκτησαν τις περιουσίες τους άμεσα, μιας και πλέον δεν είχαν τον φόβο της δίωξης.

Ομως, αυτή η διαδικασία διακόπηκε με τη λήξη της ΕΑΜοκρατίας. Οι επιζώντες Εβραίοι επέστρεψαν στη Θεσσαλονίκη από τον Μάρτη του ’45. Επέστρεψαν, όμως, σε μια Θεσσαλονίκη, που οι πρώην συνεργάτες των ναζί κυριαρχούσαν. Ετσι, οι κατοχικές αρπαγές νομιμοποιήθηκαν από το νέο κράτος της Δεξιάς.

Το τέλος αυτής της σύντομης ιστορικής περιόδου για τη Θεσσαλονίκη ήρθε λόγω των κεντρικών πολιτικών εξελίξεων. Η ήττα του ΕΑΜ στην Αθήνα κι η υπογραφή στη συνέχεια της Συμφωνίας της Βάρκιζας τον Φεβρουάριο του 1945 δέσμευαν όλες τις δυνάμεις του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ σ’ ολόκληρη την Ελλάδα.

* απόφοιτος του τμήματος Ιστορίας – Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης

Via