Η στροφή του Μεταξά προς τη Μεγάλη Βρετανία

Του Ιακωβου Μιχαηλιδη*

 

«Δηλαδή θα έπρεπε διά ν' αποφύγωμεν τον πόλεμον να γίνωμεν εθελονταί δούλοι και να πληρώσωμεν αυτήν την τιμήν με το άπλωμα του δεξιού χεριού της Ελλάδος προς ακρωτηριασμόν από την Ιταλίαν και του αριστερού από την Βουλγαρίαν. Φυσικά δεν ήτο δύσκολον να προβλέψη κανείς ότι εις μίαν τοιαύτην περίπτωσιν οι Αγγλοι θα έκοβαν και αυτοί τα πόδια της Ελλάδος». 

Τα παραπάνω λόγια αποτελούν απόσπασμα από ομιλία του Ιωάννη Μεταξά στους διευθυντές των αθηναϊκών εφημερίδων δύο μόνο ημέρες μετά την κήρυξη του Ελληνοϊταλικού Πολέμου, στις 30 Οκτωβρίου 1940. Η στάση του Μεταξά στη διάρκεια του πολέμου δεν αποτελούσε ευκαιριακή τοποθέτηση, αλλά υπήρξε φυσιολογικό επακόλουθο της συνεπούς διπλωματικής πορείας της χώρας, από τις αρχές κιόλας της δεκαετίας του 1910, να συνεργάζεται με τη Βρετανία που αποτελούσε τη μεγαλύτερη ναυτική δύναμη στον χώρο της Μεσογείου.

Τα σύννεφα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου πύκνωσαν στην Ευρώπη ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του 1930, όταν μια σειρά από ναζιστικά και φασιστικά καθεστώτα ανέλαβαν τον κυβερνητικό έλεγχο σε χώρες όπως η Γερμανία, η Ιταλία και η Ισπανία. Την ίδια στιγμή στα Βαλκάνια οι ζυμώσεις για τη διαμόρφωση σφαιρών επιρροής άρχισαν να πολλαπλασιάζονται. Η περιοχή άλλωστε αποτελούσε προνομιακό χώρο, όπου τα συμφέροντα των Μεγάλων Δυνάμεων τέμνονταν προκαλώντας έτσι αναπόφευκτες εντάσεις, συσπειρώσεις και αντισυσπειρώσεις. Η Ιταλία και η Μεγάλη Βρετανία ήταν οι δύο χώρες που ανταγωνίζονταν για τον έλεγχο της περιοχής και προσπαθούσαν με κάθε τρόπο να προωθήσουν τα ερείσματά τους. Ο ανταγωνισμός αυτός προσείλκυσε αναπόφευκτα πολιτικούς από όλα τα Βαλκάνια, πολλοί από τους οποίους ανέλαβαν συγκεκριμένες πρωτοβουλίες θέλοντας να εκμεταλλευθούν προς όφελος των ιδίων και των κρατών τους την αντιπαράθεση των ισχυρών. Στο πλαίσιο αυτό, παραμονές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Ιωάννης Μεταξάς ανέλαβε πρωτοβουλίες, που τελικά ενίσχυσαν τα αγγλικά συμφέροντα στην Ελλάδα. Πιο συγκεκριμένα, κατέφυγε σε αγγλικές τράπεζες για την παροχή δανείων, παρέδωσε τον αποκλειστικό έλεγχο των τηλεπικοινωνιών με το εξωτερικό για δεκαέξι χρόνια σε αγγλικές εταιρείες, ενώ διατήρησε το εργοστάσιο συναρμολόγησης αεροπλάνων υπό βρετανικό έλεγχο. Η εκχώρηση των κρατικών υποδομών στους Βρετανούς διέλυσε, όπως ήταν λογικό, τους ενδοιασμούς του Λονδίνου για τις προθέσεις του Μεταξά. Στα τέλη του 1938 ο Βρετανός πρεσβευτής στην Αθήνα βομβάρδιζε την υπηρεσία του με αναφορές εκθειάζοντας το καθεστώς Μεταξά, τη μόνη λύση στο πολιτικό χάος της χώρας, όπως έλεγε.

Η απροκάλυπτη αγγλική υποστήριξη εξώθησε τον Μεταξά σε ακόμη μεγαλύτερη προσχώρηση στη βρετανική συμμαχία. «Αυτό που επιθυμώ», εκμυστηρευόταν στον Βρετανό πρεσβευτή στα τέλη του 1938, «είναι μια συμμαχία με τη Μεγάλη Βρετανία. Και γιατί όχι. Θα πρέπει να δεχτούμε ως δεδομένο ότι σε περίπτωση ευρωπαϊκού πολέμου, το ναυτικό και η αεροπορία της Μεγάλης Βρετανίας θα έχουν απόλυτη ανάγκη των ελληνικών νησιών και λιμανιών.… Μια συμμαχία επομένως θα ήταν το φυσικότερο πράγμα, από την άποψη ότι δεν υπάρχει άνδρας ή γυναίκα ή παιδί στην Ελλάδα που να μην είναι ολόψυχα αφοσιωμένοι στη χώρα σας».

Οι προτάσεις Μεταξά οδήγησαν τον Waterlow στην άποψη ότι ο Ελληνας δικτάτορας ήταν πολύ καλύτερος από τους συνηθισμένους πολιτικούς και ότι «αν και γερμανόφιλος, οι σχέσεις μας με τον τωρινό πρόεδρο του Υπουργικού Συμβουλίου υπήρξαν φιλικότερες από τις σχέσεις μας με τους προκατόχους του». Οι επισημάνσεις του πρεσβευτή κλόνισαν τελικά τις επιφυλάξεις του Λονδίνου, παραμερίζοντας και τους τελευταίους δισταγμούς του για τα οφέλη από μια πιθανή συμμαχία με την Ελλάδα. Ετσι τον Απρίλιο του 1939, όταν ο Μουσολίνι κατέλαβε στρατιωτικά την Αλβανία, η Αγγλία και η Γαλλία εγγυήθηκαν επίσημα την ανεξαρτησία της Ελλάδας και της Ρουμανίας σχηματοποιώντας έτσι τα στρατόπεδα που διαμορφώνονταν στην περιοχή. Αν και η παραπάνω εγγύηση δημιουργούσε περισσότερο μια ηθική υποχρέωση και δεν αποτελούσε σαφή δέσμευση από την πλευρά της Βρετανίας κήρυξης πολέμου για την υπεράσπιση της εδαφικής ακεραιότητας της Ελλάδας, έγινε δεκτή με ανακούφιση.

Σύγκλιση βασικής στρατηγικής με αποκλίσεις τακτικής

Από τη στιγμή εκείνη και έπειτα, ενάμιση, δηλαδή, χρόνο πριν από την επίσημη κήρυξη του πολέμου, οι ενέργειες του Μεταξά ήταν όλο και πιο εναρμονισμένες με την πολιτική του Λονδίνου. Ετσι, οι προσπάθειες της Ρώμης να προσεγγίσει την Αθήνα κοινοποιήθηκαν στο Λονδίνο και όπως ήταν φυσικό απορρίφθηκαν. Την ίδια στιγμή το «φλερτ» της Βουλγαρίας με τις δυνάμεις του Αξονα μεγάλωνε την ανασφάλεια της Αθήνας για την τύχη της Μακεδονίας και της Θράκης και την εξωθούσε στην αγκαλιά της Βρετανίας. Η οριστικοποίηση της ελληνοβρετανικής συνεργασίας επικυρώθηκε με την υπογραφή διμερούς εμπορικής συμφωνίας τον Ιανουάριο του 1940, που προέβλεπε περικοπή των ελληνικών εξαγωγών προς τη Γερμανία. Η Ελλάδα είχε καταστεί δέσμια των βρετανικών οικονομικών συμφερόντων, κάτι που βεβαίως έγινε αντιληπτό τόσο στο Βερολίνο όσο και στη Ρώμη. Ως εκ τούτου, το καθεστώς ουδετερότητας είχε πια τυπική μόνο σημασία, αφού κατ' ουσίαν η Αθήνα είχε ήδη με τις ενέργειές της επιλέξει τελεσίδικα το στρατόπεδο του Λονδίνου.

Θα πρέπει βεβαίως να επισημανθεί πως η πολιτική της Βρετανίας στα Βαλκάνια απέβλεπε κυρίως στην υπεράσπιση της Τουρκίας και των Στενών, σε αντίθεση με τους Γάλλους που προτιμούσαν την ανάληψη πιο ριζοσπαστικών πρωτοβουλιών, όπως την εγκατάσταση συμμαχικού προγεφυρώματος στη Θεσσαλονίκη. Οσον αφορά την Ελλάδα, η βρετανική θέση συνοψιζόταν πως σε περίπτωση ιταλικής εισβολής, βρετανικές δυνάμεις θα αποβιβάζονταν στην Κρήτη για να βοηθήσουν τους Ελληνες στην απόκρουση της ιταλικής επίθεσης, ενώ ταυτόχρονα ο βρετανικός στόλος στο Αιγαίο θα κινητοποιούνταν για να διασφαλίσει τον έλεγχο των επικοινωνιών στην περιοχή. Η διασφάλιση δηλαδή της εδαφικής ακεραιότητας της Ελλάδας εξαρτάτο πολύ περισσότερο από την ικανότητα της Βρετανίας να νικήσει την Ιταλία σε έναν διμερή πόλεμο, παρά από τη δυνατότητά της να προσφέρει στρατιωτική βοήθεια στην ηπειρωτική Ελλάδα.

Οι ελληνικές πρωτοβουλίες δεν έμεναν φυσικά απαρατήρητες από το καθεστώς του Μουσολίνι προκαλώντας τη δυσαρέσκειά του. Από τις αρχές κιόλας του 1940 η ιταλική επιθετικότητα έναντι της χώρας κλιμακώθηκε, αφού η Ρώμη επιθυμούσε να δοκιμάσει τις αντοχές της Αθήνας στις παράλογες αξιώσεις της. Τον Αύγουστο μάλιστα σημειώθηκε συνδυασμένη επίθεση των ιταλικών εφημερίδων εναντίον της Ελλάδας, ενώ ελληνικά πλοία παρενοχλούνταν στο Αιγαίο από την ιταλική διοίκηση της Δωδεκανήσου. Σύμφωνα με πρόσφατες αρχειακές μαρτυρίες από τα ιταλικά αρχεία, ο Μουσολίνι είχε αποφασίσει να κηρύξει τον πόλεμο στην Ελλάδα ήδη από το καλοκαίρι του 1940 με συμβολική κίνηση τον τορπιλισμό της «Ελλης», αλλά υποχρεώθηκε να αναβάλει για μερικούς μήνες τα σχέδιά του έπειτα από συμβουλές των Γερμανών.

Αμέσως μετά τα γεγονότα του Δεκαπενταύγουστου ο Μεταξάς σε μια συγκινησιακά φορτισμένη συνάντησή του με τον Βρετανό πρεσβευτή, του ζήτησε την αμέριστη βρετανική υποστήριξη δηλώνοντάς του κατηγορηματικά ότι είχε αποφασίσει να αντισταθεί σε κάθε επιβουλή του Αξονα εναντίον της Ελλάδας και ότι σε κάθε περίπτωση προτιμούσε την καταστροφή της χώρας του, από την ταπείνωσή της. Η αποφασιστικότητα του Μεταξά προκάλεσε την αντίδραση του ίδιου του Τσόρτσιλ, ο οποίος σε μήνυμά του προς τον Ελληνα δικτάτορα, στις 25 Αυγούστου 1940, εξέφρασε τον θαυμασμό του για τον τρόπο με τον οποίο ο Μεταξάς είχε χειριστεί την κρίση και τον διαβεβαίωνε πως η θαρραλέα στάση των Ελλήνων, υπό την ηγεσία του, είχε κερδίσει τον θαυμασμό του αγγλικού λαού, που έβλεπε στη στάση των Ελλήνων το παράδειγμα των προγόνων τους μπροστά στον περσικό κίνδυνο. Ωστόσο, ο Βρετανός πρωθυπουργός επανέλαβε και πάλι τη γνωστή θέση του Λονδίνου πως σε περίπτωση ελληνοϊταλικής σύρραξης η Ελλάδα δεν θα έπρεπε να αναμένει βρετανική βοήθεια για την προστασία των ηπειρωτικών περιοχών της, αλλά να προσδοκά μόνο βρετανική αεροπορική επίθεση εναντίον της Ιταλίας καθώς και αποστολή δυνάμεων για την άμυνα της Κρήτης. Παρά τη βρετανική διστακτικότητα, όμως, ο Μεταξάς δεν έδειξε να υπαναχωρεί από τις θέσεις του. «Απόφασίς μου εις αντίστασιν μέχρις εσχάτων» σημείωνε με αποφασιστικότητα στο «Ημερολόγιό» του. Η άρνησή του να αποδεχθεί το ιταλικό τελεσίγραφο τα χαράματα της 28ης Οκτωβρίου 1940 ήρθε απλώς να επισφραγίσει τις εκπεφρασμένες πεποιθήσεις του.

* Ο κ. Ιάκωβος Μιχαηλίδης είναι επίκουρος καθηγητής Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας στο ΑΠΘ.

Via

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΞΩΤΕΡΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ 1936-1944 (Βιβλιογραφία)

Via 

Α] ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΞΩΤΕΡΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ 1936-1941

στα αγγλικά
Barros, J., Britain, Greece and the Politics of Sanctions. Ethiopia 1935-1936 (London 1982)	Αναλύει την απόφαση της ελληνικής κυβέρνησης να προσυπογράψει την επιβολή κυρώσεων στην Ιταλία και τον αντίκτυπο της απόφασης αυτής στις γενικότερες ελληνοϊταλικές σχέσεις.
Campbell, J., Sherrard, P., Modern Greece (London 1968) Clogg, R., A Short History of Modern Greece (Cambridge 1979)	Γενικές ιστορίες με κεφάλαια για την ελληνική εξωτερική πολιτική της περιόδου 1916-1944.
Jankovic, B.M., The Balkans in International Relations (Basingstoke & London 1988)	Έμφαση στη βαλκανική διάσταση της εξωτερικής πολιτικής των βαλκανικών χωρών κατά τη δεκαετία του 1930. Ανάλυση των αιτιών της κατάρρευσης της διαβαλκανικής συνεργασίας.
Koliopoulos, J., Greece and the British Connection, 1935-1941 (Oxford 1977)	Ανάλυση των ελληνοβρετανικών σχέσεων κατά την περίοδο 1935-1941. Καλύπτει επίσης τις διαπραγματεύσεις μεταξύ των δύο χωρών σχετικά με την αντιμετώπιση της γερμανικής επίθεσης.
στα ελληνικά
Λιναρδάτος, Σ., Η εξωτερική πολιτική της 4ης Αυγούστου (Αθήνα 1975)
Σβολόπουλος, Κ., Η Ελληνική Εξωτερική Πολιτική, 1900-1945 (Αθήνα 1992)

Β] ΕΛΛΗΝΟΪΤΑΛΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΚΑΙ ΙΤΑΛΙΚΗ ΕΠΙΘΕΣΗ

Barros, J., The Corfu Incident of 1923 (Princeton 1966)	Η καλύτερη ανάλυση του περιστατικού της Κέρκυρας, με ανάλυση της συνολικής στρατηγικής της φασιστικής Ιταλίας απέναντι στην Ελλάδα.
Cervi, M., The Hollow Legions. Mussolini's Blunder in Greece, 1940-1941 (London 1971)	Ενδιαφέρον χρονικό της ιταλικής επίθεσης εναντίον της Ελλάδας.
Ciano, G., Europa verso il catastrofe (Milan 1948)	Χρήσιμη συλλογή από συνομιλίες σχετικές με την εξωτερική πολιτική της Ιταλίας κατά την περίοδο 1936-1943.
De Felice, R., Mussolini l' alleato, vol. la: Dalla guerra "breve" alla guerra lunga, 1940-1943 (Turin 1990)	Παρά τις ατέλειες της διήγησης και την προσήλωση στο γράμμα των πηγών, ο τόμος αυτός της βιογραφίας του ιταλού δικτάτορα περιέχει εκτενείς αναφορές στη σύλληψη και εκτέλεση της εκστρατείας εναντίον της Ελλάδας.
Knox, M., Mussolini Unleasshed, 1939-1941. Politics and Strategy in Fascist Italy's Last War (Cambridge 1982)	Υποδειγματική ανάλυση της ιταλικής εξωτερικής πολιτικής κατά την περίοδο 1939-1941. Επίσης, η πιο περιεκτική ανάλυση του ελληνοϊταλικού πολέμου.
Muggeridge, M. (ed.), Ciano's Diaries, I: 1937-1938; II: 1939-1943 (London & Toronto 1947)	Το επίσημο ημερολόγιο του ιταλού υπουργού εξωτερικών, με πληροφορίες που αφορούν τις σκέψεις και τις μυστικές προετοιμασίες του Mussolini σχετικά με την Ελλάδα.
Sadkovich, J.J., The Italo-Greek War in Context: Italian Priorities and Axis Diplomacy, Journal of Contemporary History, 28 (1989), pp. 493-64 Sadkovich, J.J., Understanding defeat: reappraising Italy's role in World War II, Journal of Contemporary History, 24 (1989), pp. 27-61	Ενδιαφέρουσα ανάλυση του ιταλικού πολέμου το 1940-41 και ιδιαίτερα της επίθεσης εναντίον της Ελλάδας.

Γ] Ο Β' ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ

στα ελληνικά
Παπακωνσταντίνου, Θ., Η Μάχη της Ελλάδος, 1940-41 (Αθήνα 1970)
στα αγγλικά και γερμανικά
Creveld, L. van, Hitler's Strategy 1940-1941. The Balkan Clue (London 1973)	Παλιό αλλά ενδιαφέρον έργο που αναλύει τη στρατηγική της Γερμανίας απέναντι στα Βαλκάνια.
Hillgruber, A., Hitlers Strategie. Politik und Kriegfuhrung, 1940-1941 (Frankfurt 1965)	Πιο ενδιαφέρουσα μελέτη από την προηγούμενη, με μεγαλύτερη προσοχή στη συνολικότερη στρατηγική της ναζιστικής εξωτερικής πολιτικής.
Weinberg, G.L., A World at Arms. A Global History of World War II (Cambridge 1994)	Μια από τις καλύτερες πρόσφατες γενικές ιστορίες του B' Παγκοσμίου Πολέμου με εκτεταμένες αναφορές στον πόλεμο στα Βαλκάνια.

Δ] Η ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤΟΧΗΣ ΚΑΙ Η ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ

Condit, D., Case study in Guerilla War. Greece during World War II (Washington 1961)	Ενδιαφέρουσα προσέγγιση της εθνικής αντίστασης.
Hondos, J., Occupation and Resistance. The Greek Agony, 1941-1944 (New York 1979)	Το χρονικό της περιόδου της Κατοχής με διαύγεια και καλή ανάλυση των εξωτερικών σχέσεων.
Iatrides, J., Revolt in Athens. The Greek Communist "Second Round", 1944-1945 (Princeton 1972) Μεταφρασμένο στα ελληνικά ως Εξέγερση στην Αθήνα (Αθήνα 1973)	Τα προβλήματα της μετάβασης στη μεταπολεμική κατάσταση από εσωτερική σκοπιά, αλλά με προσοχή στη σημασία του εξωτερικού παράγοντα.
Mazower, C., Inside Hitler's Greece (Yale University Press 1995)	Εξαιρετική μελέτη των εσωτερικών συνθηκών στην Ελλάδα κατά τη διάρκεια της Κατοχής.
Richter, H., British Intervention in Greece. From Varkiza to Civil War, February 1945 to August 1946 (London 1985)	Ανάλυση της βρετανικής παρέμβασης στα ελληνικά πράγματα κατά την κρίσιμη άμεση μεταπολεμική περίοδο.
Wittner, L.S., American Intervention in Greece, 1943-1949 (New York 1982)	Ενδιαφέρουσα μελέτη για την αυξανόμενη επιρροή των Ηνωμένων Πολιτειών στην Ελλάδα, ιδιαίτερα μετά το τέλος του πολέμου.
Woodhouse, C., The Struggle for Greece, 1941-1949 (London 1976)	Ενδιαφέρουσα ανάλυση από το διοικητή των βρετανικών δυνάμεων στην Ελλάδα και συγγραφέα πολλών βιβλίων πάνω στην ελληνική ιστορία.
Xydis, S., Greece and the Great Powers, 1944-1947 (Θεσσαλονίκη 1963)	Πολύ καλή μελέτη των διεθνών σχέσεων της Ελλάδας κατά την περίοδο λίγο πριν και αμέσως μετά την απελευθέρωση.

Ε] ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΑ ΕΓΓΡΑΦΑ

Documenti Diplomatici Italiani (έκδοση Libreria dello Stato, Ρώμη), Σειρές 8 & 9
Documents on German Foreign Policy (έκδοση Her Majesty's Stationery Office, Λονδίνο), Σειρές C & D
Ελληνικά Διπλωματικά Έγγραφα, 1940-41 (έκδοση Υπουργείου Εξωτερικών, ΑΘήνα 1940)